Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK) Dava Şartları ve İlk İtirazlar: Sınavda En Çok Karıştırılan Maddeler ve Tablo

HMK 114 dava şartları, 116 ilk itirazlar karşılaştırması, ileri sürülme zamanı, re'sen gözetilme kuralları ve GYS çıkmış soru analizleri.

6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK), Adalet Bakanlığı Görevde Yükselme Sınavının en teknik bölümüdür. Duruşma tutanakları düzenleyen, tensip zaptı hazırlayan ve karar yazımına katılan zabıt kâtipleri için HMK hükümleri günlük mesainin bir parçasıdır. Ancak sınav formatında soru sorulduğunda; Madde 114 Dava Şartları ile Madde 116 İlk İtirazlar birbirine karıştırılabilmektedir. Hangi hususun hâkim tarafından re'sen (kendiliğinden) gözetileceği, hangisinin ise mutlaka davalı tarafından cevap dilekçesinde ileri sürülmesi gerektiği ayrımı sınavın en belirleyici eleme noktasıdır.

⚖️ HMK Temel Kuralı:

Dava Şartları (Md. 114): Yargılamanın her aşamasında taraflarca ileri sürülebilir ve hâkim tarafından re'sen (kendiliğinden) gözetilir. Eksikliği halinde dava usulden reddedilir.
İlk İtirazlar (Md. 116): Sadece cevap dilekçesinde ileri sürülebilir. Süresinde ileri sürülmezse dinlenmez; hâkim re'sen dikkate alamaz!

1. HMK Madde 114 Dava Şartları Listesi (Ezberlenmesi Zorunlu)

Kanunun 114. maddesinde sayılan dava şartları şunlardır:

Türk mahkemelerinin yargı hakkının bulunması.
Yargı yolunun caiz olması (İdari yargı - Adli yargı ayrımı).
Mahkemenin görevli olması (Görev kamu düzenindendir, re'sen gözetilir).
Yetkinin kesin olduğu hallerde mahkemenin yetkili olması (Örn. taşınmazın aynına ilişkin davalarda taşınmazın bulunduğu yer mahkemesi).
Tarafların taraf ve dava ehliyetine sahip olması.
Davanın takip yetkisinin bulunması.
Vekil aracılığıyla takip edilen davalarda geçerli vekâletnamenin bulunması.
Davacının yatırması gereken gider avansının yatırılmış olması.
Davacının dava açmakta hukuki yararının bulunması.
Aynı davanın daha önceden açılmış ve halen derdest olmaması (Derdestlik).
Aynı davanın daha önceden kesin hükme bağlanmamış olması (Kesin Hüküm).

2. HMK Madde 116 İlk İtirazlar Nelerdir? (Sadece 2 Tane!)

Eski HUMK döneminde çok sayıda olan ilk itirazlar, 6100 sayılı HMK ile sadece 2 temel başlığa indirilmiştir:

1. Kesin yetki kuralının bulunmadığı hallerde YETKİ İTİRAZI.
2. TAHKİM İTİRAZI (Uyuşmazlığın hakemde çözüleceğine dair sözleşme).

Önemli Sınav Tuzağı: "Görev itirazı bir ilk itiraz mıdır?" HAYIR! Görev kamu düzenine ilişkin bir dava şartıdır ve davanın her aşamasında ileri sürülebilir. İlk itiraz değildir!

3. Karşılaştırmalı Tablo: Dava Şartı vs. İlk İtiraz

Özellik	Dava Şartları (Md. 114)	İlk İtirazlar (Md. 116)
İleri Sürülme Zamanı	Davanın her aşamasında (hüküm kesinleşene dek)	Yalnızca cevap dilekçesinde (2 haftalık süre)
Hâkimin Re'sen İncelemesi	Re'sen (kendiliğinden) araştırmak zorundadır	Re'sen dikkate alamaz, taraf ileri sürmelidir
Eksiklik Halinde Mahkeme Kararı	Giderilemezse davanın usulden reddi kararı verilir	Yetkisizlik kararı veya davanın usulden reddi verilir
Giderilebilir Eksiklik Durumu	Hâkim noksanlığı tamamlaması için kesin süre verir	Cevap dilekçesinde bildirilmediyse hak düşer

4. Dava Şartı Noksanlığında Süre Verme Kuralı (Md. 115)

Mahkeme, dava şartı noksanlığını tespit ederse kural olarak davayı doğrudan reddetmez.

Dava şartı noksanlığının giderilmesi mümkün ise (örneğin gider avansının eksik olması, vekâletnamenin bulunmaması), bunun tamamlanması için davacıya kesin bir süre verir.
Bu kesin süre içinde dava şartı noksanlığı giderilmezse, dava dava şartı yokluğu sebebiyle usulden reddedilir.
Ancak giderilmesi imkânsız bir noksanlık söz konusuysa (örneğin yargı yolu caiz değilse veya kesin hüküm varsa) süre verilmeden dava derhal usulden reddedilir.