Medeni Usul Hukukunda İspat Yükü ve Delil Sistemi
6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK) m. 187-293 arasında düzenlenen İspat ve Deliller, mahkeme yazı işleri müdürünün ve zabıt kâtibinin duruşma zabıtlarında, tensip zaptlarında ve ara kararlarda en çok dikkat etmesi gereken usul kurallarını içerir.
Adalet Bakanlığı Görevde Yükselme Sınavı'nda (HMK bölümü) her yıl kesin deliller ile takdiri deliller arasındaki fark, senetle ispat zorunluluğunun parasal sınırları ve yemin teklif etme usulü üzerinden birden fazla çeldirici soru sorulmaktadır.
1. Kesin Deliller vs Takdiri Deliller Karşılaştırma Tablosu
Türk hukukunda deliller, hâkimi bağlayıp bağlamamasına göre ikiye ayrılır:
| Özellik |
Kesin Deliller (HMK) |
Takdiri Deliller (HMK) |
| Delil Türleri |
1. Senet (Kesin Senet)
2. Yemin (Taraf Yemini)
3. Kesin Hüküm
|
1. Tanık (Şahit)
2. Bilirkişi İncelemesi
3. Keşif
4. Uzman Görüşü (HMK m. 293)
|
| Hâkimi Bağlayıcılığı |
Hâkimi BAĞLAR. Hâkim aksine karar veremez; delilin gösterdiği sonucu doğru kabul etmek zorundadır. |
Hâkimi BAĞLAMAZ. Hâkim delili serbestçe takdir eder ve gerekçesini kararda açıklar. |
| Sayısı Kanunda Sınırlı mı? |
Numerus Clausus (Sınırlı Sayıdadır): Kanunda sayılanlar dışındaki delil kesin delil olamaz. |
Sınırlı sayıda değildir. Kanunun delil olarak kabul ettiği her meşru vasıta takdiri delil olabilir. |
| İkrarın Durumu |
Mahkeme İçi İkrar: Kesin delil gibi sonuç doğurur ve aleyhine olan tarafı bağlar.
Mahkeme Dışı İkrar: Takdiri delil niteliğindedir.
|
2. Senetle İspat Zorunluluğu ve İstisnaları (HMK m. 200 - 203)
Bir hukuki işlemin yapıldığı zamanki miktar veya değeri belirli bir tutarı aşıyorsa, bu işlemin ancak senetle (yazılı belge ile) ispat edilmesi zorunludur. Bu tutar her yıl yeniden değerleme oranında güncellenir.
A) Senede Karşı Senetle İspat Kuralı (HMK m. 201):
Senede bağlı her çeşit iddiaya karşı ileri sürülen savunmalar ve senedin hüküm ve kuvvetini azaltacak iddialar (tutar ne olursa olsun!) ancak senetle ispat edilebilir; tanık dinletilemez.
B) Senetle İspat Zorunluluğunun İstisnaları (Tanık Dinlenebilecek Haller - HMK m. 203):
Şu hallerde hukuki işlemin tutarı ne olursa olsun tanıkla ispat mümkündür (Sınavlarda en çok sorulan liste):
- Altsoy ve üstsoy, kardeşler, eşler, kayınbaba/kaynana ile damat/gelin arasındaki hukuki işlemler,
- Yangın, deniz kazası, deprem gibi bir senet alınmasında imkânsızlık veya fevkalade güçlük bulunan haller,
- Hukuki işlemlerde irade bozukluğu (hata, hile, korkutma) ve gabin iddiaları,
- Senedin beklenmeyen bir olay veya mücbir sebeple kaybolması veya yok olması halleri.
3. Yemin Delili ve Yemin Teklif Kuralları (HMK m. 225 - 239)
- Yemin Kime Teklif Edilir? Yemin ancak davanın tarafına teklif edilebilir. Tüzel kişilerde yemini tüzel kişinin temsilcisi eda eder.
- Yeminin Konusu: Yemin konusu, tarafların bizzat kendisinden sadır olan veya kendi şahsi bilgisinde bulunan vakıalardır.
- Yemin Teklif Edilemeyecek Haller:
- Tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edemeyecekleri konular (Örn: Boşanma davası, soybağı davaları),
- Bir suç teşkil eden veya namus ve şerefe dokunan eylemler hakkında yemin teklif olunamaz.
- Yeminden Kaçınma: Yemin teklif olunan taraf yemin etmeyi reddederse veya mazeretsiz duruşmaya gelmezse, yemine konu olan vakıayı ikrar etmiş (kabul etmiş) sayılır.
GYS HMK Delil Hukuku Soru Örneği
Soru: 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'na göre aşağıdakilerden hangisi "kesin delil" niteliğinde olmayıp hâkimi bağlamayan takdiri bir delildir?
A) Kesin Hüküm B) Taraf Yemini C) Resmi Senet D) Bilirkişi Raporu E) Adi Senet
Doğru Cevap: D (Bilirkişi raporu, keşif ve tanık beyanları takdiri delildir; hâkimi bağlamaz. Senet, yemin ve kesin hüküm ise kesin delildir ve hâkimi bağlar).